TARİHÇE İlçenin Tarihi İlçenin tarihi M.Ö. 1400 lerde Urartulara kadar uzanmaktadır. Babil, Asur, Türk boylarından İskitler (Sakalar-M.Ö. 635-584) ve İskitlerden ayrılan çeşitli kavimlerin bölgede hakimiyet kurduğu bilinmektedir. İslamiyet'in yayıldığı dönemlerde Hz. Ömer zamanında (M.S. 639) Arap hakimiyetine giren bölgeye o dönemlerde göçebe hayatı yaşayan Arapların da Basra'dan gelerek yerleştiği anlaşılmaktadır. Osmanlıda 1864 yılında eyaletler yerine vilayetler kurulunca Sason'un Siirt Sancağı ile birlikte Diyarbakır Vilayetine bağlandığı 1871 Diyarbakır Salnamesinde görülmektedir. Cumhuriyetten sonra Siirt'e bağlanan Sason, 16 Mayıs 1990 da Batman'ın il olmasıyla buraya bağlanmıştır. Sason halkı İskit boyundan gelenlerle Basra'dan gelen kabilelerin kaynaşmasından teşekkül etmiştir. Daha sonra Türk-İslam kültürü ile yoğrulmuştur. Bölge sürekli savaş alanı durumunda olduğu için halk dağlık alanlara yerleşmeyi tercih etmiştir. Sason bu özelliğinden dolayı doğal bir sığınak görünümündedir. Bugünkü ilçe merkezinin sonradan seçildiği, eski ilçe merkezinin şimdiki Kaleyolu Köyü olduğu ve adının da Kabu'l-Cevz (cevizi bol anlamında) çeşitli kayıtlarda görülmektedir.

NÜFUS: 1990, 1997 ve 2000 Yılı Genel Nüfus sayım Sonuçları: YILLAR MERKEZ KÖYLER TOPLAM 1990 6.041 26.372 32.413 1997 8.290 18.879 27.169 2000 9.825 27.297 37.122 Nüfus Artış Hızı ve Değerlendirmesi: 1997 Genel Nüfus Tespitinde ilçemizdeki terör nedeniyle sağlıklı sayım yapılamadığı gibi, terörden doğan göç nedeniyle nüfusta bir miktar gerileme olmuştur. 1990-2000 dönemini kapsayan 10 yılda nüfus artış hızı yaklaşık %15’dir. Bu artışta terör sonrası vatandaşlarımızın geriye dönüş yapmalarının da etkisi vardır. Çok çocuklu aile tipi (yaklaşık 10 kişi ) yaygındır. Köylerde yaşayan vatandaşlarımız arasında çocuğu “güç” olarak görme eğilimi bulunmaktadır. Yeni jenerasyonda çocuk sayısı 5-7 arasında değişmekte olup, bu eskiye göre, ciddi bir düşüş eğilimine işaret etmektedir. Fakat, ülke geneline kıyasla nüfus artış hızı oldukça yüksektir. Göç Durumu ve Nüfusa Etkisi: Huzur ortamının tesisi ile büyük kentlere olan göç durmuş, hatta tersine göç başlamıştır. 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımında bu geri dönen nüfusunda ciddi bir payı vardır

COĞRAFYA Konum : Güneydoğu sıradağlarının güney ve batı eteklerinde yer alan ilçemizin, kuzeyinde Muş (18 Km.); doğusunda Mutki (Bitlis-19-Km); Batısında Kulp (Diyarbakır-36 Km) ve güneyinde Kozluk ilçesi (46 Km.) ile bulunmaktadır. İlçe merkezi; Kuşaklı (Halkız) Dağının batı eteklerinde kurulmuştur. İlçeye bağlı köylerde Aydıntepe (Mereto), Meydan Dağı ve Kuşaklı Dağı etekleri ile bu dağlar arasında kalan vadiler ve Batman'a doğru açılan havzada (ulaşımın elverişli oluşu, iklimin ılımanlığı ve ekilecek toprakların daha bol oluşu yüzünden) toplanmıştır. İlçenin alanı 710 Km2dir. İlçenin yeryüzü şekilleri, zamanımızdan 60 milyon yıl önce 3. Zamandaki (Tersiyer) Jeolojik hareketler sonucunda oluşmuştur. İlçenin 636.050 m2 si dağlık alan, 6.000 m2 si yayla, 2.400 m2 si ova, 1.650 m2 si ise dağlık arazidir. Sason ve Kayzer çayları ilçemizin belli başlı akarsuyudur. Bu iki akarsu Batman Barajı'nı beslemektedir. Yerşekilleri: Mereto (Melato) Dağı ilçemizin 11 km kadar kuzeydoğusundadır. Çıplak ve az çok metamorfik karbonatlar ile beyaz renkli kuvarsitlerden oluşmuştur. Batman yöresinden bakıldığında piramit biçiminde görülür. Doğu Toroslar’ın en yüksek noktası olan tepesinden bütün Diyarbakır havzası seyredilebilir. 2.973 m. yüksekliği ile bölgenin en yüksek dağı olan Mereto'nun tepesinde güney duvarı yıkılmış bir manastır bulunmaktadır. İlçenin belli başlı diğer yüksek dağları Subaşı Dağı(Zovaser) 2721 m., Kuşaklı (Helkıs) Dağı 1947 m., Taştepe (Golan) Tepesi 1473 m.dir. İlçe merkezi; Kuşaklı (Halkız) Dağının batı eteklerinde kurulmuştur. İlçeye bağlı köylerde Aydıntepe (Mereto), Meydan Dağı ve Kuşaklı Dağı etekleri ile bu dağlar arasında kalan vadiler ve Batman'a doğru açılan havzada (ulaşımın elverişli oluşu, iklimin ılımanlığı ve ekilecek toprakların daha bol oluşu yüzünden) toplanmıştır. İlçenin alanı 710 Km2dir. İlçenin yeryüzü şekilleri, zamanımızdan 60 milyon yıl önce 3. Zamandaki (Tersiyer) Jeolojik hareketler sonucunda oluşmuştur. İlçenin 636.050 m2 si dağlık alan, 6.000 m2 si yayla, 2.400 m2 si ova, 1.650 m2 si ise dağlık arazidir. Sason ve Kayzer çayları ilçemizin belli başlı akarsuyudur. Bu iki akarsu Batman Barajı'nı beslemektedir.

İKLİM YAPISI : Torosların doruğa yakın eteklerinden başlayarak güney etekleri ve dağlar arasında kalan vadilere serpilmiş durumdaki yerleşim birimlerinden oluşan ilçede; Torosların kuzeyi şiddetli karsal iklime sahipken, ilçenin güney kısımları karasal iklimi andırır olmasına rağmen bu iklim tipine nazaran kışların, daha ılıman, yazların ise daha serin oluşu karasal iklimden ayrı bir şekil arz eder. Yüksek kesimlerin dışında kar yağışı fazla görülmez. Yağan karlar da kısa sürede kalkar. Kar yağışları genellikle Ocak-Şubat aylarında görülür. Dorukların dışında Mart ortalarında kar kalmaz. Yağmurlar Kasım, Aralık, Şubat, Mart, Nisan aylarında çok sık ve etkili yağar. Bölgenin İskenderun Havzasına açık oluşu ve iklimin ılımanlığı sebebiyle sürekli-haftalarca süren yağışlara rastlanmamaktadır. GAP Projesi kapsamındaki Batman Barajı'nın yapımı bittiğinde iklim üzerinde etkileri kaçınılmaz olacaktır.

BİTKİ ÖRTÜSÜ : Eskiden gür ormanlarla kaplı olduğu söylenen ilçenin ormanlık alanları; halkın yakacak temini amacıyla bilinçsizce yapmış olduğu kesimler sonucu yer yer seyrekleşerek dağınık ağaç görüntüsü vermesine rağmen, çevre ilçelerle karşılaştırıldığında ormanlık alan bakımından daha zengindir. Orman İşleteme Şefliğinin çalışmaları doğrultusunda ormanlık alanlar korunmakta, ağaçlandırma çalışmaları sürdürülmektedir. Ancak halkımızın bu çalışmalara katılımı olmadığı görülmektedir. İlçede meşe başta olmak üzere melengiç (bıtım) ağacı, ceviz, çınar, kavak ve çeşitli meyve ağaçlarından oluşan orman örtüsü bütün ilçe alanının %57 sini kaplar. Tütün: İlçemizde genel geçim kaynağı tütün tarımıdır. Köylerimizin yanı sıra ilçe merkezinde de hayat tütün tarımına dayanmaktadır. Tütün, ekili toprakların %90'nını kaplar. İlçenin tek işçi çalıştıran kamu kuruluşu durumundaki Yaprak Tütün İşletmesi bünyesinde 250 kişiye iş imkanı sağlamaktadır. Meyvecilik: Özellikle 1962 yılından sonra ilçe halkı çevre ilçelerden meyve fidanları temin ederek, meyveciliğin ilçeye girmesini sağlamışlardır. Fıstık: Özellikle son yıllarda Tarım teşkilatı tarafından yapılan çalışmalar neticesinde orman içinde yer alan melengiç (bıtım) ağaçlarının aşılanması yolu ile elde edilen antepfıstığı büyük bir gelişme göstermiştir. Ceviz: Eski adı cevizi bol anlamına gelen “Kabilceviz” olan ilçemiz ceviz yönünden oldukça zengin iken, mobilya sanayi için kıymetli bir hammadde olduğundan kaçak kesimlerle yok edilme noktasına getirilmiştir. Hemen hemen her yerleşim biriminde yetiştirilen ceviz ağacı özellikle ilçenin kuzeyindeki köy ve mezralarda azımsayamayacak miktardadır. Ceviz yörede özellikle Sucak 'Şoran' yapımında kullanılır. Badem: Genellikle Yücebağ ve çevre köylerinde badem çağla olarak tüketildiği gibi kuru badem içi olarak da bir gelir kaynağıdır. Üzüm: İlçenin hemen her köyünde yetişen iyi cins üzüm bağları mevcuttur. Çok şıralı ve iri taneleriyle yiyenlerin damağında tadını bırakır. Sebzecilik: İlçeye girişi, ilçenin girişine kadar gider. Ancak bugüne kadar kayda değer bir gelişme sağlanamamıştır. Bunun en önemli nedeni sulanabilir ekim alanlarının yıllardır tütün bitkisine tahsis edilmesidir. Ticari amaçlı sebzecilik yapılmamakta, aile ekonomisi kapsamında mevsimlik ihtiyaç karşılanabilmektedir. Yetiştirilen türler domates, biber, patlıcan, kabak ve fasulyedir. Arıcılık: Doğal imkanlarla yapılan arıcılık 1970'li yıllarda 'varroa' salgınıyla yok oluş durumuna gelmekle beraber, ilçemizde son yıllarda bal üretiminde belirgin bir artış göstermektedir. Genellikle kara kovanlarla yapılan arıcılık sayesinde elde edilen Sason balı ünlüdür. Özellikle şeker katkısı olmayan bal yüksek fiyattan alıcı bulabilmektedir. GAP İdaresi ve Batman Valiliği tarafından toplam iki yıldan beri 'Arıcılık Projesi' uygulanmaktadır.

İLÇEDE EKONOMİ : Simgemiz Bal ve Ceviz İlçemiz coğrafi konumu,yeryüzü şekilleri ve iklim yapısı nedeni ile bu iki bal üretimi ve ceviz yetiştiriciliği büyük yer kazanmaktadır. İlçemizin simgesi haline gelmiş bu iki ürün ekonomik açıdan ilçeye büyük katkıda bulunmaktadır. İlçemizde 2001 yılından bu yana hem ilçe tanıtımı hem de bu iki ürünün üretiminin artırılması için bal ve ceviz festivali düzenlenmiş ve bu gelenekselleştirilmiştir. Her yıl Ekim ayında bal ve ceviz festivali düzenlenmektedir. Festival boyunca çeşitli gösteriler yapılmakta, en güzel ve en kaliteli üretim yapan çiftçilere çeşitli ödüller verilmekte, resim sergileri yapılmakta, halk için eğlenceler düzenlenmektedir. ARICILIK SASONDA ARICILIK Yüzyıllardır gerek sağlık için geren günlük yenmek için Sason balın merkezi olmuştur. Doğal üretim alanları ile kaliteli bal elde edilen ilçemizde; ülke içinde oldukça rağbet görmektedir. Florasındaki çeşitlilik balında doğal olmasını sağlamaktadır. Ürünlerin kalitesi için ek bir madde verilmeden kaliteli ürün alınmaktadır. Farklı yayla ve vadileri ile değişik zamanlarda açan çiçeklere sahip florasına sahip ilçemiz balını da rahatlıkla pazarlayabilmektedir. Kaliteli balın bulunmasının zorlaştığı günümüzde Sason balı rahatlıkla alıcı bulabilmektedir. Eski yöntemlerle yapılan arıcılık faaliyetleri azda olsa devam etmektedir. Karakovan denilen yöntemi kullanan üreticilerin balı daha rağbet görmektedir. İlçede yaklaşık 500 – 600 adet arasında kara kovan bulunmaktadır. Geçmiş yıllarda üretimin azlığı taleplerin çok altında kaldığından 2001 yılından bu yana çiftçilere desteklemelerle yaklaşık 6000 kovan dağıtılmıştır. İlçe genelinde yaklaşık 10.000 kovan olduğu tahmin edilmektedir. Bu kovanlardan yıllık ortalama 30.000 kg bal elde edilmektedir. Elde edilen balın büyük çoğunluğu ilçe dışında Pazar bulmaktadır. Halk arasında bal iki türlü beğenilir. Eğer hastaya götürülecekse siyah ( poleni bol) bal, hediye götürülecekse beyaz bal alınır. Sason gidilen ziyaretlerin en makbul hediyesi de baldır. Büyük illerden de özel olarak bal isteyen yığınla insan her sene sabırsızlıkla balın çıkmasını beklemektedir. En kaliteli bal Ağustos ayında hasat edilen baldır. Bu mevsimin balında farklı yaylalara taşınmış kovanlardan elde ilk ballar toplanmakta ve ilçe getirilmeye başlanmaktadır. Yapılan çalışmalar ve projeler Sason balının üretimini artırarak ilçe insanlarına iş olanakları hazırlanmaktadır. Pazar payına göre üretimi yeterli olamayan Sason balı üretimi her geçen yıl artmaktadır. Üreticilerin bilinçlendirilmesi çalışmaları da üretimin artmasına yardımcı olmaktadır. Ceviz Ceviz ağaçlarının kapladığı dağlar ve vadiler Sason‘un geçmişten bu güne taşıdığı en büyük üretim değerlerinden biridir. Yapısı ve lezzeti ile evlerde önemli bir yer tutan Sason cevizi hem ilçe genelinde ve hem de dışarıda önemli bir yere sahiptir. Cevizin yeri onun ismini Sason’a verilmesinden de anlaşılmaktadır. Eski Sason “ Kâbilcevz” diye adlandırılmış ve böyle tanınmıştır. Halk arasında bu deyim halen kullanılmaktadır. Geçmiş yıllarda üretim faaliyetleri tam olarak takip edilememekteyken , günümüzde gelişen teknoloji ile birlikte üretim daha bilinçli yapılıyor. Bu ürün kalitesini yükselterek daha verimli olmasını sağlıyor. İlçe genelinde eldeki verilere ortalama 10 ila 12.000 adet arasında ceviz ağacı olduğu bilinmekte ve bu ağaçlardan ortalama 150 – 200 ton arasında ceviz elde edilmektedir. Elde edilen cevizlerin % 10’u ilçe içinde geriye kalan kısmı da dışarıya gönderilmektedir. Tür olarak oldukça dayanıklı bir yapıya sahip Sason cevizi kış aylarında ilçenin vazgeçilmez yemişidir. Hem yaş hem de kuru olarak oldukça dayanıklı olan cevizler için hasat mevsimi eylül ayında yapılır. Yüzyıllardır dağ köylerinin tek geçim kaynağı olan ceviz üretimi halen ilçe ekonomisi için önemli bir dinamiktir. Sanayi: TEKEL Yaprak Tütün İşleme Tesislerini saymazsak, bu sektörde ilçemizde herhangi bir faaliyet olmayıp, küçük sanatkarlık konusu olarak marangoz ve kaynakçı atölyeleri yer almıştır. SASON YAPRAK TÜTÜN İŞLETME MÜDÜRLÜĞÜ Batman Merkez Müdürlüğüne bağlı olarak faaliyet gösteren Sason Yaprak Tütün İşletme Müdürlüğü depo olarak 1960 yılında faaliyete başlamış, 1974 yılında işleme ünitesi devreye girmiştir. Sason Belediye sınırları içerisinde Aşağı Mahallede yer alan işletme 16.436 m2 alan üzerinde kurulmuştur.

ÜRETİM : İlçe merkezi ve köyler olmak üzere toplam 49 ünitede tütün ekim yapılmaktadır. Ekici sayısı 6710 olup yıllık ortalama40.000 adet balya tütün teslim alınmaktadır.

İLÇEDE FOLKLOR : İlçedeki folklor genel olarak çevre il ve ilçelerle benzerlik göstermesine rağmen bölgenin doğal yapısından kaynaklanan farklılıklar folklorik yaşama yansımıştır. Türküleri genellikle hareketli ve oynaktır. Oyunlar türküler eşliğinde oynandığı gibi; Tef, Dilsiz kaval, Bağlama eşliğinde de oynanır. Son yıllarda ilçe merkezi ve yakın yerleşim birimlerinde düğünler artık ekipler eşliğinde yapılmaktadır. Yöre oyunları yaşam biçimi ile iç içe, adeta yaşam oyunlarla anlatılmış. Oyunlarda ya dayanışma vardır, ya da doğal şartlarla mücadele anlatılır. Veya düşmana saldırıyı geri çekilmeyi carılardırır. En çok oynan oyunların başında: Delilo : Oğlan tarafının kız evine gidişi carılardırılır. Halay (Gövent): Dayanışma, şahlanma motifleri ile süslenen oyun, düşmana karşı alınan tavrı açıkça ortaya koyar. Serhoşte (Çepik): Yöredeki kan davalarından esinlenerek oynan bu oyun, bazen sinerek, bazen takip, bazen de karşılıklı el vuruşarak güç deneme ve barışı carılardıran sevinme, kurtulmanın sevincini carılardırır. Ağır Hava (Gırani): Kalabalık oyuncularla türküler söylenerek, ağır ağır giderek hareketlenen bu oyunla; hedefe emin adımlarla yönelişi sevinçte ve kaderde birliği simgeleyen çok güzel bir oyundur. Üç Ayak (Sepe): Adından da anlaşılacağı gibi ayak hareketlerinin ön plana çıktığı bu oyunda; hamle yapmayı, geri çekilmeyi carılardıran hareketli türkülerin eşliğinde yapılarak oynanır. Tek Ayak (Teşige): Erkekler tarafından oynanan gücü, kuvveti simgeleyen bu oyunda dayanıklılık ve denge ön plandadır. Çünkü el ele tutuşulup, ayağın biri kenetlenen kolların üstüne atılarak oynanan zor bir oyundur. Papure (Hücum): Kadınlı erkekli türküler söylenerek oynanan çok hareketli bir oyundur. Hareketleri, koşuşturmalarıyla düşmana saldırıyı, baskı tazyik ve hareketleri, öbür oyunlarda da olduğu gibi kadınlı erkekli dışa karşı iç çekişmelerin unutulup, kaderde ve kıvançta birliğin simgelendiği bir oyundur. Yukarıda oyun türlerini açıklarken hep birlik beraberlik motiflerinin ön plana çıktığını gördük. Örf ve adetlerine bağlı küçük bir yer olan ilçede yardımlaşma, zarar ziyanı birlikte giderme v.b. güzel adetlerin yanında ataerkil toplumsal yaşamın en belirgin şekli burada görülür. Evlilikler genellikle görücü usulüyle olur. Kızların eşlerini seçmeye hakları pek yoktur. Aile reislerinin verdiği kararlar geçerlidir. Başlık paralarının çok alındığı ilçede evlilikleri başlık paraları belirler. Evlilik yaşının 13-15 oluşu da yukarıda sayılan sebeplerin sonucudur. Bunun doğurduğu bir başka olumsuz sonuç da çok kadınla evliliktir. Hali vakti yerinde olanlar 2-3 defa evlenir. Buna çok sayıda çocuğu da eklersek bazı kırsal kesimlerde evlerde yer sofrası kurulduğunda düğün evin andırı

TURİZM : İlçemiz yerleşim yeri olarak köklü bir tarihe sahip olduğundan geçmişten kalan tarihi yapılara sahiptir. Eskilerden kalma kaleler, yerleşim yerleri, kiliseler kalıntıları ile ayakta kalmıştır. Ayrıca doğal yapısı nedeni ile dağcılık sporlarına da uygun bir çok alan mevcuttur. Bölgenin en yüksek dağlarından biri olan Mereto dağı dağcılık için oldukça elverişli bir yapıya sahiptir. Vadileri ve doğal su kaynakları bakımından zengin olana ilçemizde; bir çok mesire ve piknik alanı mevcuttur. Bu alanlar serinlik ve bol yeşilliği ile insanları kendine çekmekte tatil günlerinde dolup taşmaktadır. Özellikle ilçe merkezinde “ Sevek çeşmesi “ doğal güzelliği ile büyüleyici bir ortama sahiptir. Bunun dışında Nabuhan çeşmesi , Hapyenk çeşmesi, Ağde çeşmesi bunlardan yalnızca birkaç tanesidir. Geçmişte insanların Allaha şükürlerini sunmak için yaptıkları tören ; günümüzde bir gelenek haline gelmiş İlçe de inanç turizmi açısından bir potansiyel yaratmıştır. Erdemli Mahallesinde bulunan ve halk arasında Şehan adı verilen türbe başında geleneksel olarak her yıl Temmuz ayının son Perşembe gününde halk bir araya gelir kurbanlar keserek bu günü kutsal bir gün olarak kutlarlar. Bu günde ilçeden ayrılmış bir çok insan ilçeye gelerek bu güne katılırlar. Aynı günde Mereto dağının zirvesinde bulunan iki ayrı ziyarete de insanlar gider ve kurbanlar keserler. Sağlık turizmi de ilçe de yerini bulmuştur. Yolüstü köyünde bulunan doğal maden suyu kaynağı Haziran ayından Ekim ayına kadar şifa arayan insanların umut kaynağı olmuştur. Özellikle böbrek hastaları yoğun olarak buraya gelmekte ve suyu içmektedir.

ŞİİR : Kar üstünde açar çiçeğin, Sason. Bozkır desem sana, her yanın yeşil Ya ben aşığınım. ya da ben Sason. Bir yanın Melato, Şelmo bir yanın Üst üste yığılmış tepen dağların Bir rüya gibisin görmeyen için, İnan ki benzerin bulunmaz Sason. Önünden akıyor billur ırmağın, Kızın gibi güzel Melato Dağın, Cenneti andırır bahçenle, bağın İnan ki cennetten güzelsin Sason. Halay başındadır yiğit gençlerin, Elleri kınalı güzel kızların, Suçları güzellik midir bunların... On yedi demezmi kızların Sason. Senin aşıkların boldur, bol olur; Çirkinin görülmez, diken gül olur Sultan suyu gibi yaş sel olur Bilmeden derdine düşenin Sason. Karlı tepelerle dumanlı başın, Bir efsanedir görmeyen için, Kah şiir yazılır adına senin Bir de, Kahrederler, Derdinden Sason.